‘Voor de haven er was, was er het spoor’
Human InterestHENGELO - De haven van Hengelo is de grootste van Overijssel en een van de grootste binnenhavens van Nederland. Veel Hengeloërs weten niet anders dan dat de haven er ligt. Maar wat gebeurt er allemaal? En wie maken er gebruik van? Wat is de geschiedenis ervan? Om daar meer over te weten te komen, gaan Hans Bouma en Johan Koning op zoek naar de verhalen over de haven en de Twentekanalen.
In een vorige aflevering vertelde voormalig hoofd van de afdeling stedenbouw en verkeer van de gemeente Hengelo Hans de Gruil over de start van de Twentekanalen, vijf jaar voor het begin van de Tweede Wereldoorlog, en over hoe Hengelo in die oorlog werd gebombardeerd. Afgesloten met de opmerking dat de bruggen iedere vijf jaar moesten worden herbouwd. In deze aflevering gaan we nog verder terug in de tijd, want hóe is de haven er gekomen? Voordat we daarop het antwoord kunnen geven, moeten we eerst kijken naar het spoor.
“Als ik met mensen door de binnenstad loop en ze krijgen die geschiedenis te horen, dan hoor ik vaak dat ze heel anders naar de stad gaan kijken. Je ziet dat mensen die geschiedenis belangrijk gaan vinden én dat ze trots zijn op de stad waarin ze wonen.” Net zoals De Gruil zelf trots is op zijn stad, waar hij ondanks dat hij in Emmen werkte altijd bleef wonen.
Geschiedenis geeft karakter
Maar hij is er niet geboren. “Ik ben opgegroeid in Oegstgeest en ben in 1968 in Hengelo terechtgekomen, na mijn militaire dienst. Toen ik wist dat ik naar Hengelo ging, kwam ik mijn mentor tegen van de middelbare school. Hij fronste zijn wenkbrauwen. Maar als je dan bijvoorbeeld kijkt dat Tuindorp ’t Lansink, dat is in mijn ogen het mooiste tuindorp van Nederland, dan kijk je toch anders. Er zit hier juist veel historie, maar er is met bijvoorbeeld Slangenbeek ook moderne bouw. En ook daar heb je weer historie, waar de meeste mensen niets van weten. Net als in de Hasseler Es, waar ik woon. Die geschiedenis geeft karakter aan de stad, het laat je naar de stad kijken. En dat vind ik als stedenbouwkundige mooi en leuk om dat zichtbaar te maken.”
Hij neemt de haven onder de loep, maar begint in een andere stad. “Almelo deed het vroeger heel goed met de textiel. De fabrikanten namen het initiatief om een spoorlijn op te richten. Ze hadden namelijk kolen nodig en die kwamen uit Salzbergen in Duitsland. In die tijd moest je je niet veel voorstellen van de vaarverbindingen en de wegverbindingen. En het spoor was er nog niet. Dus was het probleem: hoe kreeg je die kolen vervoerd?”
Twee Parallelwegen
“Op datzelfde moment was er ook een ondernemer in Winterswijk met vervoersproblemen. En toen dacht Stork: wacht eens, daar moet ik ook bij zijn. Het ondernemersklimaat was toen: dat moeten we zelf regelen; de overheid was nog niet zo sterk. En Stork had veel connecties, zat bijvoorbeeld ook in de Eerste Kamer. Hij heeft toen geregeld dat de spoorlijn Salzbergen-Almelo, via Hengelo, werd aangelegd in 1865. Het was dus nog geen staatsspoor, maar daar waren ook wel initiatieven voor om vanuit Zutphen naar Enschede te gaan. Via Hengelo, dat op die manier een knooppunt werd. Zo was Twente dus eerder aangesloten op het Duitse net dan op het nationale spoor. En er was een lokaal spoornet, met tram- en treinwegen. Hengelo had zelfs een tijd twee stations, een voor het lokaal spoor en een voor het staatsspoor en het staatsspoor verbood dat ze samen zouden gaan. Dat is ook de reden dat Hengelo een Parallelweg LS (Lokaal Spoor) en een Parallelweg SS (Staats Spoor) heeft.”
Hoe de economische wet van (veel) vraag van vracht en (weinig) aanbod van vervoersmogelijkheden zorgde voor de aanleg van de Twentekanalen en de Hengelose haven, vertelt Hans de Gruil in een volgende aflevering van deze serie.
