De grootouders van Van Gelder met hun kleinkinderen Sally en Eva. Sally en Eva zijn neef en nicht van elkaar. Als enige op de foto heeft Sally de oorlog overleefd. Foto: Joods Digitaal Monument
De grootouders van Van Gelder met hun kleinkinderen Sally en Eva. Sally en Eva zijn neef en nicht van elkaar. Als enige op de foto heeft Sally de oorlog overleefd. Foto: Joods Digitaal Monument (Foto: )

Stolpersteine voor familie Van Gelder

Ter nagedachtenis aan de 167 Joodse inwoners van Hengelo die in de Tweede Wereldoorlog slachtoffer zijn geworden van de Holocaust, worden op woensdag 3 april in Hengelo eenentwintig Stolpersteine gelegd. Een Stolperstein ofwel een 'struikelsteen' is een stoeptegeltje van 15 bij 15 centimeter dat in Hengelo wordt gelegd voor het huis waar omgebrachte Joden in de Tweede Wereldoorlog woonden. Dit jaar worden acht Stolpersteine gelegd voor de families Van Gelder. Op de lijst van Joodse slachtoffers in Hengelo komt de naam van Van Gelder vaak voor. Vorig jaar werden er vier Stolpersteine gelegd voor de bekende Joodse paardenslager Alex van Gelder, zijn vrouw en hun twee dochters aan de Deldenerstraat 25, het huidige jongerencentrum Innocent. Twee van zijn zoons hebben de oorlog overleefd door onder te duiken. Een van de kleinzoons van slager Alex van Gelder is Maurice van Gelder en hij is er bij als er twee stenen gelegd worden voor het huis van zijn vader.

Honderdste Stolperstein aan nabestaande

Hengelo - Maurice van Gelder is aanwezig als woensdagmorgen 3 april voor het huis waar zijn vader, Samuel van Gelder, met zijn eerste vrouw en hun dochtertje gewoond hebben, twee Stolpersteine onthuld worden. Dit gebeurt door leerlingen van de basisscholen Paus Joannes en Mikado in aanwezigheid van burgemeester Sander Schelberg. De onthulling vindt 's morgens plaats om 9.30 uur voor het huis aan de Brugstraat nummer 27. Belangstellenden zijn van harte welkom. De twee Stolpersteine zijn ter nagedachtenis aan Grietje van Gelder-de Leeuw, de eerste vrouw van Samuel van Gelder en hun dochtertje Eva van Gelder.

Grietje van Gelder-de Leeuw, geboren op 18 mei 1918 in Enschede is afkomstig uit een welvarende slagersfamilie. Zelf trouwde ze op 1 december 1938 ook met een slager, Samuel of in de volksmond Sammie van Gelder. Via een advertentie in de krant kondigen ze hun kerkelijke huwelijksinzegening aan op 4 december 1938 in de synagoge van Enschede met daaropvolgend een receptie. Hun nieuwe adres wordt Brugstraat 27 in Hengelo.
Op 4 april 1939 wordt hun dochtertje geboren en noemen haar Eva.

Wanneer de oorlog uitbreekt, worden er door de Duitse bezetter steeds meer anti-Joodse maatregelen genomen met de bedoeling de Joodse bevolking uit Nederland te verdrijven en uiteindelijk te vermoorden. Zo moeten ondermeer Joodse mannen zich melden voor een werkkamp, een vorm van dwangarbeid: zwaar werk, ondervoeding, geweld, geen vrijheid. Volgens gegevens van het Rode Kruis heeft Samuel van Gelder in zo'n werkkamp bij Kesteren, een dorp in de Betuwe gezeten. In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 worden de werkkampen ontruimd en worden de mannen naar kamp Westerbork gebracht onder het voorwendsel, dat ze daar herenigd zullen worden met hun gezin.
Tegelijkertijd, op vrijdag 2 oktober 1942 worden 40 Joodse inwoners van Hengelo uit huis gehaald, volgens het politierapport tussen 8.00 uur en 12.00 uur en overgebracht naar het politiebureau aan de Marskant. Grietje van Gelder-de Leeuw en haar dochtertje Eva zijn daar ook bij, evenals haar schoonfamilie Alex van Gelder, zijn vrouw en twee dochters. De volgende dag, zaterdag 3 oktober worden ze door de Sicherheitspolitie op transport gezet naar het doorgangskamp Westerbork.
Van gezinshereniging is geen sprake. Mannen en vrouwen met kinderen worden gescheiden gehouden in aparte barakken. Op 6 november 1942 worden Grietje van Gelder en haar dochtertje Eva vanuit Westerbork op transport gezet naar het concentratiekamp Auschwitz en worden daar vermoord. Grietje van Gelder-de Leeuw is dan 24 jaar en Eva 3 jaar. Op de persoonskaart staat bij haar naam: 23 dec '42 V.O.W. Vertrokken Onbekend Waarheen. Haar drie broers en een zus van Grietje de Leeuw overleven het ook niet.

Na de oorlog
Samuel van Gelder, de man van Grietje en de vader van Eva heeft de oorlog overleefd. Zijn zoon Maurice was 16 toen zijn vader overleed bij een verkeersongeluk op weg naar de veemarkt in Zwolle. "Zowel mijn vader als mijn moeder hebben ons bijna niets verteld over hun lijdensweg in de oorlog."
Zijn vader zou vlak voor de ontruiming van het werkkkamp bij het uitrijden van een mestkar ontsnapt zijn en had zichzelf willen aangeven toen zijn vrouw en dochtertje opgepakt werden. Hij heeft anderhalf jaar ondergedoken gezeten op een kamer bij de familie Gruben aan de Breemarsweg. De familie had op zolder een hokje gemaakt waar hij naar toe ging tijdens een razzia. Maar hoe hun vader de oorlog heeft kunnen overleven, blijft voor zijn kinderen nog steeds onopgehelderd. Na de oorlog is Samuel van Gelder teruggekeerd naar zijn ouderlijk huis aan de Deldenerstraat 25 en hertrouwde hij met Marianna Cohen. Zij had ook een partner verloren. Samen kregen ze nog twee zoons en een dochter, Evelien van Gelder. Volgens haar had haar vader een sterke kinderwens en toen er een meisje geboren werd, is zij vernoemd naar haar vermoorde halfzusje, Eva. Zo wordt haar nagedachtenis levend gehouden.

Herdenking in Bibliotheek
Alle 21 slachtoffers van het naziregime, waarvoor die dag een Stolperstein is gelegd, worden woensdag 3 april in de Bibliotheek aan de Beursstraat, herdacht.
Ter gelegenheid van de 100ste Stolperstein zal burgemeester Sander Schelberg symbolisch de 100ste Stolperstein overhandigen aan Hetty Hulshof-van Gelder, nabestaande van de Holocaust. Zij is in de oorlog in Hengelo op 17 oktober 1942 aan de Johannaweg 14 geboren en als baby in Zwolle te vondeling gelegd. Ze groeit daar op in een christelijk pleeggezin. Haar ouders en haar zusje Leentje Antje zijn vermoord in Sobibor. Twee broers hebben door onder te duiken de oorlog overleefd. Over haar Joods-zijn werd in haar jeugd niet gesproken. Tot op de dag van vandaag is zij op zoek naar haar Joodse wortels en vooral naar familieleden die het overleefd hebben.

Tijdens deze herdenkingsbijeenkomst spreekt Bert Oude Engberink, voorganger van de Liberaal Joodse Gemeente Twente het Jizkor uit, een herinneringsgebed voor de slachtoffers. Het muzikaal intermezzo wordt verzorgd door Nicolien Weghorst en Johan Ghijsels. En Ans Brongers en Marinus van Rooij lezen de namen van de 21 slachtoffers voor. Toegang gratis. Aanvang 20.00 uur. Zaal open 19.30 uur.

De 21 mensen die deze avond herdacht worden, zijn: Henriëtte Cohen-Steilberger, Herman Cohen, Regina Cohen, Charles Cohen, (Molenstraat 25), David Frank en Friederika Frank (Molenstraat 52), Simon Cohen en Malvin Cohen-Roth (Elzenstraat 3), Hanna Eichenwald-Posner en Herman Franken (P. Krügerstraat 25, resp. 9), Lion Frankenhuis (Sparweg 16 ), Benjamin van Gelder en Antje van Gelder-de Leeuw (Eikstraat 26), Benjamin van Gelder, Saartje van Gelder-Mooij en hun 12-jarige dochter Leentje Antje van Gelder (Johannaweg 14), Grietje van Gelder-de Leeuw en haar dochtertje van drie jaar oud Eva van Gelder (Brugstraat 27), Sientje van Gelder-Mogendorff (Ir. M. Schefferlaan 45), Lazarus Lazarus en Julchen Lazarus-Frank (Drienerstraat 83).

Tentoonstelling over Stolpersteine

Tot donderdag 4 april a.s is er in de bibliotheek van Hengelo een tentoonsteling te zien over de Stolpersteine, hoe het idee ontstaan is en hoe ze gemaakt worden. In de messing Stolpersteine zijn de naam en geboortedatum gestanst, als mede ook de datum waar en wanneer de slachtoffers om het leven zijn gebracht. De tentoonstelling is in samenwerking met de Ambassade van de Bondsrepubliek Duitsland tot stand gekomen.

Het leggen van Stolpersteine in Hengelo is een initiatief van de werkgroep Stolpersteine Hengelo, onderdeel van de stichting Levend Verleden Oost-Nederland. De Stolpersteine worden betaald met giften uit de Hengelose bevolking. Volgens de werkgroep is een financiële bijdrage voor de nog 67 te leggen stenen nog steeds welkom. Een Stolperstein kost 120 Euro. De werkgroep is te bereiken via www.levendverledenoostnederland.nl of hengelo@stolpersteine-twente.nl                                                                

Meer berichten

Het lokale nieuws in uw mailbox ontvangen?

Aanmelden