Uit het verleden van Hengelo: De Bornsestraat / HEEMAF
HistorieIn deel 83 nemen we een kijkje in de Bornsestraat; we duiken in het verre verleden van de Hengelosche Elektrische En Mechanische Apparaten Fabriek, gelukkig afkortbaar tot HEEMAF.
Deze keer wil ik u iets vertellen over een bedrijf wat een groot aantal werknemers uit Hengelo en omstreken werk verschafte, maar net als de andere metaalbedrijven het hoofd niet boven water kon houden. Schrijver dezer mocht er 43 jaar werken, met alle goede herinneringen van dien.
In 1908 is HEEMAF op een eenvoudige wijze begonnen. Omstreeks 1900 hadden alleen een arts, notaris en fabrikanten telefoon en elektrisch licht. Op 7 september 1848 kwam Rento Wolter Hendrik Hofstede Crull vanuit Borne naar Hengelo. Hij was reeds in Borne begonnen met een elektriciteitscentrale. Hij zag in Hengelo meer mogelijkheden en begon hier met de bouw van een centrale naast de oude Algemene Begraafplaats aan de Bornsestraat. Deze centrale werd later bekend onder de naam Twents Centraal Station.
Rento sloot een vennootschap met ir. Willink, die een ingenieursbureau beheerde welke apparaten maakte voor aanleg en uitbouw van het kabelnet, ten behoeve van de elektriciteit. Van het een kwam het ander, en na het nodige handjeklap en de nodige financiële afhandeling, besloten Rento Crull en Willink samen verder te gaan. Vanuit het gebouwTwents Centraal Station werd een groot aantal jaren de stroomvoorziening verzorgd. Na het vertrek van de centrale naar Harculo nam HEEMAF dit gebouw in gebruik, vervolgens het HEIM; Hengeloos Educatief Museum. Het is een cultureel erfgoed van onze voorvaderen. Dat hield in dat de gemeente er een goede bestemming voor moest vinden. Wel, er zijn appartementen van gemaakt waarvan de bewoners niet langer dan een halfjaar aanwezig mogen zijn.
Naast het Centraal Station lag een groot stuk grond geheel braak na afbraak van Huis Hengelo in 1830. Dit werd begrensd door de Bornsestraat en Bankastraat. Nu is het bekend onder Thiemsland. De gemeente wilde dit stuk grond graag verkopen en vond een koper in Rento Hulshof Crull & Willink.
De tijd stond niet stil. In de omliggende plaatsen Oldenzaal, Almelo en elders kwamen bedrijven en fabrieken die van stroom moesten worden voorzien. Voeg daarbij de stroomvoorziening op woningbouwgebied... er was dus volop werk. Door de industrialisatie raakte veel in een stroomversnelling. De vraag naar moderne apparatuur steeg met het stijgen der welvaart. HEEMAF ging aan de slag met de productie van onder meer telefoontoestellen, draai- en gelijkstroom en generatoren. Deze HEEMAF heeft een groot aantal jaren motoren, schakelkasten, telefoontoestellen, generatoren en aanverwante artikelen geleverd tot ver over onze landsgrenzen, hetgeen de welvaart van de werknemers geen Hengelose windeieren gelegd heeft.
Mijn hart stroomde vol trots toen ik een aantal jaren geleden op doorreis door Indonesië in een oude theefabriek belandde. Ik zag een aantal motoren met een kenplaatje van de HEEMAF er op.
In de montagehal van de telefoonafdeling werdentelefoontoestellen gemaakt vanaf 1935. In een afdeling waar ongeveer 50 jonge dames werkten werden wand- en tafeltoestellen gemonteerd van het fabrikaat Siemens en Halske, tevens telefoonlessenaars. Voor veel jonge vrouwen was deze werkkring, in een goede sfeer, waar de basis gelegd werd voor een spaarpotje voor hun toekomstig huwelijk. Al in het eerste productiejaar werd er een winst gemaakt van een kwart miljoen.
De productie van de telefoon zorgde ook voor werk in de andere afdelingen van HEEMAF, omdat deze onderdelen in eigen beheer gemaakt werden. De ontwikkeling van de telefoon van draai- naar druktoets was voor de HEEMAF een te grote investering, ook gezien de verdere ontwikkeling van deze technologie. In 1970 was het eindpunt dan ook bereikt. Op de foto, gemaakt in 1975, zien wij links een markant gebouw dat inHengelo bekend is onder de naam ‘De Locomotief’. Dit gebouw met de mooie uitbouw, gebouwd in 1941, bouwde ingenieur Roozenburg uit Den Haag.
In die tijd was de heer Keus de directeur en op zijn verzoek werd het ronde gedeelte boven aangebracht zodat hij, als hij boven op kantoor was, het gevoel had dat hij op een schip stond. De naam ‘locomotief’ is ontleend aan de vele producten die HEEMAF gemaakt en geleverd heeft aan de Nederlandse Spoorwegen. (Noot redactie: men leverde onder meer de elektrische installatie in de ‘Hondekop’ treinstellen en de elektrische generatoren in de ‘Plan U’ treinstellen).
HEEMAF leverde ook technische installaties voor de Mat ‘54, ook wel bekend als de ‘Hondekop’. - Foto: Shutterstock
Het volgende gedeelte, het links langgerekte gebouw uit 1925 waarin tekenzalen, kantoren en hoofdingang gevestigd waren, is afgebroken omstreeks 2000. Dit om plaats te maken voor de ontwikkeling Thiemsland.
Rechts een lantaarnpaal met het teken van een tankstation, Texaco. Rechts is de ingang Dennenbosweg met links ijssalon Van der Poel, de beste ijsbereider van ons land. Achter rechts, richting Borne, de ingang beukweg. Links ziet u enkele magere boompjes staan. Op die plek was in het verleden de buitengracht van Huis Hengelo aanwezig. Het huis was in 1830 verleden tijd.
Midden achter zien wij één auto. Verkeerstellingen die dit jaar gehouden zijn hebben uitgewezen dat er nu iedere seconde een voertuig voorbijraasd.
HEEMAF werd ontmanteld en was in 1990 geheel verleden tijd. Het gebied is omgedoopt i nThiemsland; in woningen en appartementen waar mensen in volle tevredenheid wonen. Geregeld spreek iknog HEEMAF’ers waarvan velen nog onthutst zijn over de teloorgang. Maar zo ook is het gegaan met Stork, Dikkers, Hazemeyer. HEEMAF had de naam ‘de halve centenfabriek’, maar de sfeer was goed en ik kon er ook goed werken. In de goede jaren waren er in 1965 ruim 2.000 werknemer. En in 1991 was ik nog met 100 personen over. Velen hebben hun 40 of 50 jaar dienstjubileum mogen vieren in goede herinneringen.
Tot een volgende keer!
Marinus van Rooy
