De geschiedenis van de Sint-Lambertusbasiliek

HENGELO - In het centrum van Hengelo staat de Sint-Lambertusbasiliek, een markant gebouw dat niet alleen het religieuze hart van de stad vormt, maar ook symbool staat voor de sociale en historische ontwikkeling van Hengelo. De kerk kent een lange geschiedenis die teruggaat tot de veertiende eeuw en is uitgegroeid tot een herkenningspunt met culturele, architectonische en maatschappelijke waarde.

Vermoedelijk verrees in de eerste helft van de veertiende eeuw in Hengelo een kapel nabij de toenmalige Hof te Hengelo, later bekend als havezate Huis Hengelo. Deze kapel zou gewijd zijn geweest aan de heilige Lambertus van Maastricht en is waarschijnlijk rond 1500 vervangen door een stenen kerkgebouw. Naar verluidt kwam deze kerk begin zeventiende eeuw in protestantse handen, waarna katholieke inwoners waren aangewezen op schuurkerken bij erve Roesink bij Delden en erve Hermelink in Woolde.

Pas in 1795 werd het bouwen van een nieuwe schuurkerk toegestaan, ditmaal in de Weemengaarde, dichter bij het dorpscentrum. Deze kerk werd in 1786 in gebruik genomen en kende twee uitbreidingen, in 1832-1835 en in 1849-1850. Door de snelle bevolkingsgroei als gevolg van industrialisatie ontstond eind negentiende eeuw de behoefte aan een grotere kerk, wat leidde tot de bouw van het huidige kerkgebouw.

Bouw van de huidige kerk

De huidige Sint-Lambertusbasiliek werd gebouwd onder leiding van pastoor Gerardus Beernink. Architect Gerard te Riele uit Deventer ontwierp het neogotische kerkgebouw. Tijdens de bouw werd tijdelijk gebruikgemaakt van een noodkerk in de tuin van de pastorie. In 1890 werd het nieuwe gebouw officieel in gebruik genomen.

Kenmerkend voor het ontwerp zijn de neogotische elementen, waaronder beeldhouwwerken van het atelier Mengelberg. Met een hoogte van 79,2 meter is de toren de 25e hoogste kerktoren van Nederland. Aanvankelijk werd overwogen de toren later te realiseren vanwege financiële beperkingen. De parochianen kwamen daartegen in actie en brachten via inzamelingen het benodigde bedrag bijeen. Zo kreeg Hengelo niet alleen een indrukwekkend kerkgebouw, maar ook de hoogste toren van Twente.

Sociale betekenis 

De bouw van de Lambertuskerk vond plaats in een periode waarin Hengelo zich ontwikkelde tot een industriestad. De aanwezigheid van de machinefabriek Stork had grote invloed op de leefomstandigheden van de arbeidersbevolking. Priester Alphons Ariëns, grondlegger van de katholieke arbeidersbeweging, beschouwde de kerk als een voorbeeld van sociale vooruitgang. Hij zag in de financiële bijdragen van honderden arbeidersgezinnen een bewijs van de vooruitstrevende sociale visie van Stork. De kerk werd daarmee meer dan een gebedshuis: een tastbare uiting van gemeenschapszin, zelfbewustzijn en maatschappelijke betrokkenheid.

Oorlog en wederopbouw

Tijdens de bombardementen op Hengelo op 6 en 7 oktober 1944 werd de binnenstad grotendeels verwoest. De Lambertuskerk bleef opvallend genoeg grotendeels gespaard. Wel sneuvelden de glas-in-loodramen en werd het dak geraakt door een bom die niet ontplofte. De kerk bood in deze dagen onderdak aan bewoners die hun bezittingen veilig wilden stellen. In de jaren na de oorlog, van 1948 tot 1951, vond een grondige restauratie plaats.

De wederopbouw van Hengelo leidde tot een nieuw stadscentrum, waarin de Lambertus een centrale rol bleef vervullen. Het gebouw kreeg daarmee een symbolische functie als schakel tussen het oude en het nieuwe Hengelo. In een van de glas-in-loodvensters is Sint Lambertus afgebeeld, met op de achtergrond de industriestad die zich na de oorlog herrees.

Monumentale status 

In 1974 werd de kerk erkend als rijksmonument. Een plan om het gebouw te slopen en te vervangen door een warenhuis stuitte in de jaren 70 op breed verzet onder de bevolking. In 1976 kwam er officieel een einde aan de discussie door opname op de monumentenlijst. In 1998 werd de kerk verheven tot basiliek door paus Johannes Paulus II. Een basiliek is een eretitel voor een kerkgebouw binnen de Rooms-Katholieke Kerk, die een bijzondere historische, religieuze of architectonische betekenis heeft. Op 4 september van dat jaar kreeg de basiliek een eigen wapen, waarin ook het wapen van Hengelo is opgenomen.

Om het gebouw voor de toekomst te behouden, werd in 1997 de Stichting Restauratie Sint Lambertuskerk opgericht. In 2002 vond een restauratie plaats waarbij oorspronkelijke neogotische elementen werden hersteld. De meest recente werkzaamheden dateren uit 2015 en betroffen de versteviging van de torenspits, het aanbrengen van nieuwe muurankers en het opnieuw voegen van de voorgevel. Dat jaar werd tevens het 125-jarig bestaan van de kerk gevierd.

Interieur en muziek

Het interieur van de kerk weerspiegelt de rijke katholieke traditie. In 1907 werd een orgel geplaatst door de firma Gradussen uit Winssen. In 1948-1949 volgde vervanging door een elektro-pneumatisch orgel van de firma Vermeulen uit Alkmaar, met 45 registers en circa 2800 pijpen. In 2008 werd het instrument gerestaureerd en uitgebreid. Louis ten Vregelaar en Maarten Wilmink zijn als organist aan de basiliek verbonden.

Naast het orgel speelt koorzang een prominente rol in de liturgie. Verschillende koren dragen momenteel bij aan de muzikale invulling van de vieringen, waaronder de Koorschool Lambertus, Voices to Heaven, Schola Cantorum, het Sint Lambertuskoor, het Herenkoor en de Vrouwenschola.

Cultureel erfgoed

De Lambertus is door de jaren heen uitgegroeid tot hét symbool van Hengelo. Aanvankelijk stond de kerk aan de rand van de dorpskom, omdat katholieke kerken niet zichtbaar aanwezig mochten zijn. In de loop van de negentiende eeuw veranderde de situatie: de stad groeide, en daarmee verschoof de Lambertus naar het centrum van Hengelo.

Sinds 1990 is de kerk voorzien van een lichtinstallatie die het gebouw ook in de avonduren zichtbaar maakt. In de huidige opstelling worden tevens de glas-in-loodvensters van binnenuit verlicht, waardoor de constructie ook ‘s avonds goed tot zijn recht komt. De Lambertus maakt deel uit van de Verlichte Route Hengelo, een fiets- en autoroute langs verlichte gebouwen in de stad.